Crypto có nhiều khái niệm chuyên môn, từ cách blockchain vận hành đến ví lưu trữ, giao dịch và tài chính phi tập trung. Hiểu đúng các thuật ngữ crypto giúp người mới tìm hiểu đọc tài liệu dễ hơn, nhận biết rủi ro và hạn chế nhầm lẫn khi sử dụng ví hoặc sàn giao dịch.
Nếu chưa hiểu phạm vi của khái niệm này, bạn có thể bắt đầu với phần giải thích crypto là gì trước khi tra cứu từng thuật ngữ bên dưới.
Thuật ngữ crypto là gì?
Thuật ngữ crypto là những từ, cụm từ và chữ viết tắt được sử dụng trong lĩnh vực tiền mã hóa và blockchain. Chúng có thể mô tả một loại tài sản như coin, một công nghệ như smart contract, một hình thức giao dịch như spot hoặc một rủi ro như pump and dump.
Ý nghĩa của một số thuật ngữ có thể thay đổi nhẹ tùy dự án, giao thức hoặc nền tảng. Vì vậy, ngoài định nghĩa phổ biến, người dùng nên kiểm tra tài liệu chính thức của sản phẩm đang sử dụng.
Bảng tra cứu nhanh các thuật ngữ crypto
| Thuật ngữ | Viết tắt | Ý nghĩa ngắn gọn |
|---|---|---|
| Blockchain | — | Sổ cái phân tán dùng để ghi nhận dữ liệu và giao dịch |
| Coin | — | Tài sản gốc của một blockchain |
| Token | — | Tài sản được phát hành trên một blockchain có sẵn |
| Altcoin | — | Cách gọi phổ biến cho các coin hoặc tài sản crypto ngoài Bitcoin |
| Stablecoin | — | Token được thiết kế để duy trì giá trị tham chiếu tương đối ổn định |
| Non-fungible token | NFT | Token không thể thay thế tương đương từng đơn vị |
| Ví crypto | Wallet | Công cụ quản lý khóa để truy cập và ký giao dịch |
| Khóa riêng tư | Private key | Dữ liệu bí mật chứng minh quyền kiểm soát tài sản |
| Cụm từ khôi phục | Seed phrase | Chuỗi từ dùng để khôi phục ví tương thích |
| Phí mạng | Gas fee | Khoản phí trả cho việc xử lý giao dịch hoặc hợp đồng thông minh |
| Sàn tập trung | CEX | Nền tảng giao dịch do một tổ chức vận hành |
| Sàn phi tập trung | DEX | Giao thức giao dịch thông qua hợp đồng thông minh |
| Tài chính phi tập trung | DeFi | Các dịch vụ tài chính hoạt động trên blockchain |
| Bằng chứng công việc | PoW | Cơ chế đồng thuận dựa trên năng lực tính toán |
| Bằng chứng cổ phần | PoS | Cơ chế đồng thuận sử dụng tài sản đặt cọc |
| Vốn hóa thị trường | Market cap | Giá hiện tại nhân với lượng tài sản đang lưu hành |
| Đỉnh và đáy lịch sử | ATH/ATL | Mức giá cao nhất hoặc thấp nhất từng được ghi nhận |
| Tâm lý sợ bỏ lỡ | FOMO | Quyết định vội vàng vì lo mất cơ hội |
| Nắm giữ dài hạn | HODL | Cách nói phổ biến về việc tiếp tục giữ tài sản |
| Thổi giá và bán tháo | Pump and Dump | Hành vi thao túng giá rồi bán ra để trục lợi |
Nhóm thuật ngữ về blockchain
Blockchain
Blockchain là hệ thống ghi dữ liệu thành các khối liên kết với nhau và được duy trì bởi một mạng lưới máy tính. Tùy thiết kế, blockchain có thể dùng để ghi nhận giao dịch, vận hành ứng dụng hoặc lưu trữ trạng thái của tài sản số.
Blockchain không đồng nghĩa với Bitcoin. Bitcoin là một mạng blockchain cụ thể, trong khi nhiều mạng khác được xây dựng với mục tiêu và cơ chế vận hành riêng.
Smart contract
Smart contract, hay hợp đồng thông minh, là chương trình được triển khai trên blockchain và thực thi theo các điều kiện đã viết trong mã. Smart contract có thể hỗ trợ giao dịch token, ứng dụng DeFi, NFT và nhiều quy trình không cần một đơn vị trung gian trực tiếp xử lý.
Ethereum là một trong những blockchain phổ biến hỗ trợ smart contract. Tuy nhiên, hợp đồng thông minh vẫn có thể chứa lỗi lập trình hoặc lỗ hổng, vì vậy việc hoạt động trên blockchain không đồng nghĩa với an toàn tuyệt đối.
Proof of Work
Proof of Work, viết tắt là PoW, là cơ chế đồng thuận trong đó các máy tham gia mạng sử dụng năng lực tính toán để cạnh tranh xác nhận khối. Bitcoin là ví dụ quen thuộc về mạng sử dụng PoW.
PoW giúp bảo vệ mạng trước việc sửa đổi dữ liệu nhưng thường đòi hỏi nhiều tài nguyên tính toán.
Proof of Stake
Proof of Stake, viết tắt là PoS, là cơ chế đồng thuận trong đó người xác thực khóa hoặc đặt cọc tài sản theo quy tắc của giao thức. Mạng lựa chọn người xác thực dựa trên cơ chế riêng, không chỉ dựa vào số lượng tài sản nắm giữ.
Người xác thực có thể nhận phần thưởng, nhưng cũng có nguy cơ bị phạt nếu vi phạm quy tắc hoặc vận hành không đúng yêu cầu của mạng.
Layer 1 và Layer 2
Layer 1 là blockchain nền tảng có cơ chế đồng thuận và hệ thống xử lý giao dịch riêng. Layer 2 là nhóm giải pháp được xây dựng để tăng khả năng xử lý hoặc giảm áp lực cho Layer 1, sau đó ghi nhận hoặc đối chiếu kết quả với mạng nền tảng theo thiết kế của từng giải pháp.
Cross-chain và bridge
Cross-chain chỉ khả năng trao đổi dữ liệu hoặc tài sản giữa các blockchain khác nhau. Bridge, hay cầu nối blockchain, là một trong những công cụ hỗ trợ hoạt động này.
Tài sản được chuyển qua bridge có thể chịu rủi ro từ smart contract, đơn vị xác thực, thanh khoản hoặc cơ chế neo giá. Người dùng cần kiểm tra đúng mạng gửi, mạng nhận và địa chỉ trước khi xác nhận giao dịch.
Nhóm thuật ngữ về coin và token
Coin
Coin là tài sản gốc của một blockchain. Coin thường được dùng để trả phí mạng, tham gia cơ chế đồng thuận hoặc chuyển giá trị trong hệ sinh thái tương ứng.
Altcoin
Altcoin là cách gọi phổ biến cho các coin khác Bitcoin. Trong một số ngữ cảnh, thuật ngữ này còn được dùng rộng hơn để chỉ phần lớn tài sản crypto ngoài Bitcoin, dù tài sản đó có thể là token thay vì coin độc lập.
Altcoin không phải một nhóm tài sản có mức rủi ro đồng nhất. Mỗi dự án có công nghệ, thanh khoản, cách phân phối và mô hình vận hành khác nhau.
Token
Token là tài sản số được phát hành trên một blockchain có sẵn thông qua smart contract hoặc tiêu chuẩn token của mạng. Token có thể đại diện cho quyền sử dụng dịch vụ, quyền quản trị, tài sản trong ứng dụng hoặc một chức năng khác do dự án quy định.
Điểm khác biệt cơ bản là coin thuộc về blockchain riêng, còn token phụ thuộc vào hạ tầng của blockchain nơi nó được phát hành.
Stablecoin
Stablecoin là token được thiết kế để duy trì giá trị gần với một tài sản tham chiếu, thường là tiền pháp định. Cơ chế ổn định có thể dựa trên tài sản dự trữ, tài sản thế chấp hoặc thuật toán của giao thức.
Tên gọi stablecoin không có nghĩa giá luôn ổn định. Token vẫn có thể mất mức neo, thiếu thanh khoản hoặc gặp rủi ro từ đơn vị phát hành và tài sản bảo chứng.
Fiat
Fiat là tiền pháp định do cơ quan có thẩm quyền của một quốc gia phát hành và công nhận, chẳng hạn đồng Việt Nam. Trong thị trường crypto, cặp fiat thường được dùng để mô tả việc quy đổi giữa tiền pháp định và tài sản số.
NFT
NFT là viết tắt của non-fungible token, nghĩa là token không thể thay thế tương đương từng đơn vị như tiền hoặc token có thể hoán đổi. NFT có thể đại diện cho vật phẩm trong trò chơi, vé, quyền truy cập hoặc dữ liệu liên quan đến một tác phẩm số.
Việc sở hữu NFT không tự động đồng nghĩa với sở hữu bản quyền của nội dung liên quan. Quyền sử dụng cụ thể phụ thuộc vào điều khoản của dự án và pháp luật áp dụng.
Meme coin
Meme coin là coin hoặc token được xây dựng quanh một hình ảnh, câu chuyện hoặc xu hướng phổ biến trên Internet. Giá của nhóm tài sản này có thể chịu ảnh hưởng lớn từ cộng đồng, truyền thông và tâm lý đầu cơ.
Người dùng cần thận trọng với biến động mạnh, thanh khoản thấp, phân bổ token tập trung và thông tin quảng bá không được kiểm chứng.
Nhóm thuật ngữ về ví và bảo mật
Ví crypto
Ví crypto không lưu coin theo cách ví vật lý giữ tiền mặt. Ví quản lý khóa giúp người dùng truy cập địa chỉ blockchain và ký giao dịch đối với tài sản được ghi nhận trên mạng.
Ví lưu ký cho phép một bên thứ ba quản lý khóa. Ví không lưu ký trao quyền kiểm soát khóa cho người dùng, đồng thời yêu cầu người dùng tự chịu trách nhiệm bảo mật và sao lưu.
Public key và địa chỉ ví
Public key là khóa công khai được tạo ra từ private key. Địa chỉ ví thường được hình thành từ dữ liệu khóa công khai và được dùng để nhận tài sản.
Địa chỉ ví có thể chia sẻ để nhận giao dịch, nhưng người dùng vẫn phải kiểm tra đúng blockchain và loại tài sản. Gửi nhầm mạng hoặc sai địa chỉ có thể khiến tài sản khó hoặc không thể khôi phục.
Private key
Private key là dữ liệu bí mật dùng để ký giao dịch và chứng minh quyền kiểm soát tài sản. Người có private key có thể thực hiện giao dịch từ địa chỉ tương ứng.
Không gửi private key qua tin nhắn, biểu mẫu, email hoặc trang web không rõ nguồn gốc. Dịch vụ hợp pháp không cần yêu cầu người dùng cung cấp khóa riêng tư để hỗ trợ tài khoản.
Seed phrase
Seed phrase, còn gọi là recovery phrase hoặc cụm từ khôi phục, là chuỗi từ có thể dùng để khôi phục ví tương thích và tạo lại các khóa liên quan. Đây là thông tin đặc biệt nhạy cảm và cần được lưu ngoại tuyến ở nơi an toàn.
Không chụp màn hình, lưu seed phrase trên dịch vụ đám mây hoặc nhập vào liên kết được gửi từ người lạ.
Ví nóng và ví lạnh
Ví nóng hoạt động trên thiết bị thường xuyên kết nối Internet nên thuận tiện cho giao dịch nhưng có thể tiếp xúc với nhiều nguy cơ trực tuyến hơn. Ví lạnh giữ khóa trong môi trường ngoại tuyến hoặc ít kết nối, phù hợp với nhu cầu hạn chế việc khóa riêng tư tiếp xúc trực tiếp với Internet.
Mức độ an toàn còn phụ thuộc vào cách sao lưu, thiết bị sử dụng, nguồn tải phần mềm và thói quen xác minh giao dịch.
Nhóm thuật ngữ về giao dịch crypto
CEX và DEX
CEX là sàn giao dịch tập trung do một tổ chức vận hành. Sàn có thể quản lý tài khoản, lưu ký tài sản và xử lý lệnh trong hệ thống riêng. Một số nền tảng yêu cầu KYC, tức quy trình xác minh danh tính khách hàng.
DEX là sàn giao dịch phi tập trung, nơi người dùng thường kết nối ví và giao dịch thông qua smart contract. DEX giảm sự phụ thuộc vào đơn vị lưu ký nhưng vẫn có rủi ro từ hợp đồng thông minh, token giả và thanh khoản thấp.
Trading pair
Trading pair là cặp giao dịch thể hiện hai tài sản có thể được trao đổi với nhau. Khi đọc một cặp giao dịch, người dùng cần xác định tài sản cơ sở, tài sản định giá và đúng mạng blockchain của token.
Spot, lệnh market và lệnh limit
Spot là giao dịch mua hoặc bán tài sản theo thị trường giao ngay. Lệnh market ưu tiên khớp nhanh theo mức giá sẵn có, trong khi lệnh limit chỉ được khớp ở mức giá đã đặt hoặc mức có lợi hơn.
Trong thị trường thanh khoản thấp, lệnh market có thể được khớp ở nhiều mức giá khác nhau.
Liquidity và slippage
Liquidity là thanh khoản, thể hiện khả năng mua hoặc bán tài sản mà không làm giá thay đổi quá mạnh. Slippage là chênh lệch giữa mức giá dự kiến và mức giá giao dịch thực tế.
Thanh khoản thấp, giao dịch lớn hoặc thị trường biến động nhanh có thể làm slippage tăng.
Gas fee
Gas fee là phí người dùng trả để mạng blockchain xử lý giao dịch hoặc thực thi smart contract. Mức phí phụ thuộc vào blockchain, tình trạng mạng và độ phức tạp của thao tác, không phụ thuộc hoàn toàn vào giá trị tài sản được chuyển.
Market cap và volume
Market cap, hay vốn hóa thị trường, thường được tính bằng giá hiện tại nhân với lượng tài sản đang lưu hành. Chỉ số này không phải tổng số tiền đã được đầu tư vào tài sản.
Volume là khối lượng giao dịch trong một khoảng thời gian. Dữ liệu volume giữa các nền tảng có thể khác nhau, vì vậy cần kiểm tra nguồn và khoảng thời gian đo lường.
Nhóm thuật ngữ DeFi
DeFi
DeFi là viết tắt của decentralized finance, tức tài chính phi tập trung. Đây là nhóm ứng dụng blockchain cung cấp các hoạt động như giao dịch, cho vay, vay, staking hoặc cung cấp thanh khoản thông qua smart contract.
DeFi không loại bỏ rủi ro. Người dùng có thể gặp lỗi hợp đồng thông minh, biến động giá, mất mức neo, thanh lý tài sản hoặc rủi ro quản trị giao thức.
Staking
Staking là việc khóa hoặc ủy quyền tài sản để hỗ trợ hoạt động của mạng PoS hoặc tham gia một sản phẩm có cơ chế tương tự. Phần thưởng, thời gian khóa và nguy cơ bị phạt phụ thuộc vào từng giao thức.
Không phải mọi sản phẩm gắn nhãn staking đều là staking trực tiếp ở cấp độ blockchain. Một số nền tảng dùng thuật ngữ này cho chương trình tạo lợi suất riêng.
Liquidity pool và yield farming
Liquidity pool là nhóm tài sản được khóa trong smart contract để hỗ trợ giao dịch hoặc các hoạt động DeFi. Người cung cấp thanh khoản có thể nhận phí hoặc phần thưởng nhưng cũng phải đối mặt với biến động giá và tổn thất tạm thời.
Yield farming là hoạt động phân bổ tài sản vào các giao thức để tìm kiếm phần thưởng. Lợi suất cao thường đi kèm rủi ro cao hơn và không phải cam kết lợi nhuận.
Oracle
Oracle là hệ thống cung cấp dữ liệu từ bên ngoài cho smart contract, chẳng hạn dữ liệu giá. Nếu nguồn dữ liệu bị sai lệch hoặc bị thao túng, ứng dụng phụ thuộc vào oracle có thể vận hành không đúng dự kiến.
Thuật ngữ về xu hướng và tâm lý thị trường
Bull market và bear market
Bull market mô tả giai đoạn thị trường có xu hướng tăng, còn bear market mô tả xu hướng giảm kéo dài. Các khái niệm này phản ánh xu hướng chung, không bảo đảm mọi tài sản đều biến động cùng chiều.
ATH và ATL
ATH là viết tắt của all-time high, tức mức giá cao nhất từng được ghi nhận. ATL là all-time low, tức mức giá thấp nhất từng được ghi nhận. Kết quả có thể khác nhau giữa các sàn hoặc cặp giao dịch do nguồn dữ liệu không giống nhau.
FOMO và FUD
FOMO là tâm lý sợ bỏ lỡ cơ hội, dễ khiến người dùng mua tài sản vội vàng khi giá tăng hoặc thông tin quảng bá lan rộng. FUD chỉ sự sợ hãi, bất định và nghi ngờ do tin tiêu cực gây ra, bất kể thông tin đó đúng hay sai.
Cả hai trạng thái đều có thể ảnh hưởng đến quyết định. Người dùng nên kiểm tra nguồn, mục đích sử dụng và rủi ro của tài sản thay vì chỉ phản ứng theo đám đông.
HODL
HODL là cách viết phổ biến trong cộng đồng crypto để chỉ việc tiếp tục nắm giữ tài sản thay vì bán theo biến động ngắn hạn. Đây không phải chiến lược phù hợp với mọi tài sản, vì dự án vẫn có thể suy giảm, mất thanh khoản hoặc ngừng hoạt động.
Whale
Whale, hay cá voi, là cá nhân hoặc tổ chức nắm giữ lượng tài sản đủ lớn để giao dịch của họ có thể ảnh hưởng đáng kể đến thị trường, đặc biệt với token có thanh khoản thấp.
Pump and Dump
Pump and Dump là hành vi thao túng bằng cách tạo nhu cầu hoặc thông tin thổi phồng để đẩy giá lên, sau đó những người tổ chức bán tài sản khiến giá giảm mạnh. Người mua sau có thể chịu thiệt hại lớn khi thanh khoản biến mất.
Dấu hiệu cảnh báo thường gặp gồm lời thúc giục mua gấp, cam kết lợi nhuận, nhóm kín phát tín hiệu và token có phân bổ tập trung.
Rug pull và scam coin
Rug pull thường xảy ra khi đội ngũ hoặc bên kiểm soát dự án rút thanh khoản, bán lượng token lớn hoặc từ bỏ dự án, khiến người tham gia khó thoát vị thế. Scam coin là cách gọi chung cho tài sản được tạo ra hoặc quảng bá với dấu hiệu lừa đảo.
Khi đánh giá một dự án, nên kiểm tra hợp đồng token, cơ chế phân bổ, thanh khoản, quyền quản trị và dấu hiệu nhận biết scam coin trước khi kết nối ví hoặc chuyển tài sản.
Cách sử dụng từ điển thuật ngữ crypto
Khi gặp một thuật ngữ mới, bạn có thể kiểm tra theo ba bước:
- Xác định thuật ngữ thuộc nhóm công nghệ, tài sản, ví, giao dịch hay DeFi.
- Đọc định nghĩa trong đúng ngữ cảnh của blockchain hoặc nền tảng đang sử dụng.
- Kiểm tra các rủi ro liên quan trước khi ký giao dịch, cấp quyền cho smart contract hoặc chuyển tài sản.
Các bài trong chuyên mục thuật ngữ cơ bản có thể được dùng để tìm hiểu sâu hơn từng khái niệm thay vì chỉ dựa vào định nghĩa ngắn.
Lưu ý dành cho người mới
Không nên xem việc hiểu thuật ngữ là bằng chứng một dự án an toàn. Trước khi giao dịch hoặc sử dụng ứng dụng blockchain, hãy kiểm tra đúng địa chỉ website, địa chỉ hợp đồng, mạng lưới, loại token và quyền mà ví sắp cấp cho smart contract.
Không chia sẻ private key, seed phrase hoặc mã xác thực cho bất kỳ ai. Hãy thử với giá trị nhỏ khi sử dụng một địa chỉ hoặc mạng mới và đọc kỹ thông tin trước khi xác nhận, vì giao dịch blockchain thường khó đảo ngược.
Nội dung này nhằm mục đích giáo dục và giải thích khái niệm, không phải tư vấn đầu tư. Giá tài sản số có thể biến động mạnh và mọi quyết định liên quan đến tài sản đều cần được tự đánh giá dựa trên mục tiêu và khả năng chấp nhận rủi ro.